Destacadísimos no MARCO

O Museo de Arte Contemporánea de Vigo arrinca unha nova etapa, e o fai dende a base, amosando o traballo dos que ao longo do século XX foron contemporáneos e estableceron os alicerces de moitos dos discursos creativos que chegan ata os nosos días.

Hai cadros que un non se cansa nunca de mirar para eles. Obras de arte que non entenden do paso do tempo ou se iso pode facerlle dano as súas posibilidades. A eternidade esta feita para a arte, e a arte, a boa arte, dende a disciplina que sexa, fai do tempo un engadido máis á súa capacidade de trascendencia.

Percorrer a exposición ‘Destacados’ da Colección Teléfonica que ata o 15 de setembro pódese visitar nas salas do MARCO, é volverse a atopar con algunhas das obras máis senlleiras da arte do século XX. Un percorrido a través do traballo de artistas esenciais para coñecer as diferentes posibilidades de moitos dos momentos e istmos da plástica no pasado século, permitindo acadar unha panorámica do que foi ese axitado século artístico. Do mesmo xeito, e como interesante achega, complétase a mostra cunha selección dos ricos fondos pictóricos das coleccións do Concello de Vigo, para plantexar como os nosos artistas tamén formaron parte desa paisaxe, e como se integraron nas diferentes correntes para facer dende Galicia unha arte propia, con referencias á súa identidade, pero fiándoo todo as novas posibilidades de expresión que xurdían dos grandes focos artísticos europeos.

Artellada en catro espazos, o primeiro deles ‘O signo e a forma’, céntrase no traballo da santísima Trinidade do Informalismo español: Tápies, Saura e Chillida, un berro artístico no tempo do Franquismo capaz de xerar un universo simbólico e xestual que converte as súas obras en pura emoción. Algúns dos Tápies aquí expostos son parte dese territorio emocional que loitou contra a escuridade daquel tempo e que aínda hoxe contén e transmite toda a súa forza creativa.

O segundo dos espazos e o das 'Vangardas do século XX'. Picasso, Juan Gris, Magritte, Delvaux, Daniel Vázquez Díaz, entre outros, cadros e propostas engaiolantes para o espectador que no se aburre ao observar as disolucións de formas do cubismo de Juan Gris, as paisaxes de Vázquez Díaz ou ese espazo entre onírico e metafísico que amosa o espectacular cadro de Paul Delvaux, ‘L’apell’.

Unha terceira sala, máis heterodoxa achégase a España e a arte da segunda metade do século XX. Nomes como Eduardo Arroyo, Luis Gordillo, Darío Villalba, Pérez Villalta, Soledad Sevilla, Luis Feito ou Menchu Lamas convértese nesa procura por diferentes territorios, individualidades dentro dun contexto cada vez máis libre e no que as pezas convértense sempre nunha búsqueda das posibilidades de expresión da arte.

A cuarta sala, é o espazo adicado á plastica galega, a cómo os nosos artistas souberon interpretar e adaptar discursos formais a toda unha concepción nova da arte. E se nos ámbitos anteriores atopamos a xenios universais os autores aquí representados non o son menos. E de novo un asómase aos inabarcábeis cadros de Lugris, e aos nosos vangardistas: Maside, Souto, Torres, Colmeiro e Laxeiro, que foron os que mellor souberon integrar o de fóra co noso, a partir da semente de Castelao, deixando un campo aberto para sucesivos creadores. Aí temos aos Díaz Pardo, a Granell e, como non, a Luis Seoane, cuxas formas e plantexamentos souberon xerar unha nova concepción artística en Galicia, tan audaz coma moderna, e que serviu de comezo á plástica das derradeiras décadas do século XX, vencelladas tambén ao mundo do deseño.

Nunca está de máis, polo tanto, achegarse a revisar estas obras que, grazas a súa boa disposición, permiten facer ese varrido artístico a todo o século XX a partir de moitos dos seus creadores fulcrais. Comeza así, a nova etapa do MARCO, coa nova dirección de Miguel Fernández-Cid que, dende esta exposición, coloca un firme tronco dende o que xurdirán numerosas polas creativas nos próximos tempos que, no ámbito da pintura, non o dubiden, ten nestas obras moitas das súas referencias e explicacións.

Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 23/06/2019

Fotografía: 'L'apell' de Paul Delvaux. 

Amores entre iguais

Os rastros, os mercados de antigüidades, as tendas de vello ou as plataformas dixitais foron nutrindo a espléndida colección de fotografía antiga de Xose M. Buxán Bran, que amosa agora unha parte vencellada ao carácter homosexual de moitas delas como reivindicación dos retratados.

É certo que a recente película de Isabel Coixet na que se conta a historia de Marcela e Elisa, pioneiras do matrimonio entre persoas do mesmo sexo no comezo do século XX, puxo de actualidade o interese por esas historias agochadas pola intransixencia e a falla de liberdades, pero Xosé M. Buxán Bran leva dende hai xa varios anos mergullándose en diferentes arquivos e coleccións, de todo tipo, para atopar e plantexar os seus proxectos de investigación e expositivos a partir da reinvindicación desa condición da homosexualidade de sentirse agochada nunhas sociedades dunha enorme descofianza cara esa condición. Publicacións como o fotolibro ‘Bellos y desconocidos’ (2015), ou a exposición celebrada no CGAC en 2017, ‘Bañistas. Fotografía encontrada’, amosaron xa o rigor e o bo traballo deste profesor da Facultade de Belas Artes de Pontevedra, adicado tamén ao coleccionismo e a curadoría de exposicións, e que agora preséntanos nunha doble sede na cidade da Coruña, na Casa Museo Casares Quiroga e na Fundación Luis Seoane da Coruña, os seus últimos achádegos.

Co título ‘De par en par. Amores entre iguais’ atopámonos unha serie de fotografías tomadas en estudios fotográficos nos que diferentes parellas dos dous sexos amosan a súa afectividade, unha relación sexa do tipo que sexa, sen medos e temores, co desexo de manter fixado no tempo ese vencello. Sería elucubrar plantexar un ou outro tipo de relación con só observar esas imaxes, pero si que se temos en conta as posicións, os xestos, ou as miradas, quedámonos con esa expresión pública dos afectos que leva a posar públicamente a dúas persoas en tempos como os que se enmarcan cronolóxicamente na exposición, isto é, entre 1880 e 1947.

Estas fotografías, normalmente agochadas no seo das familias, co paso do tempo, e coñecendo como a historia se comportou, e en tantos casos aínda se comporta cos desexos entre as persoas do mesmo sexo, revelan unha enorme forza e intensidade, unha superficie de resistencia fronte a tantos menosprezos. Buxán Bran plantexa cómo estas imaxes «queren amosar a súa especial comuñón para superaren as súas individualidades, da que nace esa arela de compartiren o mesmo escenario, de fundiren as súas almas nun único retrato». Ese desexo de unicidade é o que fai de cada unha das fotografías algo especial, dúas vidas que se converten nunha soa nalgún momento das súas historias, un desafío que, lonxe da súa intención inicial, convértese hoxe nunha lexitimación desas historias na procura da liberdade.

Parellas de homes, parellas de mulleres ou parellas travestidas xeran, fronte ao visitante á mostra, unha reflexión sobre a cultura LGBT e a súa relación coa sociedade, pero tamén lévanos a unha reflexión sobre o propio material, sobre a fotografía, neste caso encontrada, e a recuperación dunha serie de materiais que supuxeron moito para os seus propietarios e cos que o tempo non foi moi xeneroso, por esa perda, por esa ausencia dos seus donos, aínda que tamén, podemos valorar o seu carácter testemuñal e, como tantos anos despois, asumen un novo papel na sociedade, o de visibilizar tantas historias afundidas na escuridade do medo e a sinrazón.

Situadas en espazos moi concretos das dúas sedes da exposición, nos lugares de tránsito, tamén hai dende esa ubicación unha especie de normalización do seu contido. Ao non estar no espazo puramente expositivo, as fotografías teñen esa natureza do cotiá, de atopar todas esas persoas coas súas historias comúns coas que poder compartir os seus desexos e intencións na vida. Elas quixeron partillar un mesmo escenario, un estudio fotográfico cun pano de fondo que os distanciaba da realidade, esa á que agora volven para que os coñezamos e saibamos, non tanto deles, como dos seus afectos e orgullos.

Publicado no suplemento cultural Táboa Redonda. Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 16/06/2019  

Prosas apátridas

La editorial Seix Barral reedita gran parte de la obra de Julio Ramón Ribeyro, uno de los grandes narradores hispanoamericanos

ORILLADO POR la fama, arrinconado por los lectores, alejado de las componendas grupales y mediáticas, la obra del peruano Julio Ramón Ribeyro (Lima, 1929-1994) se erige como una de las más sinceras, originales y personales de la riquísima literatura hispanoamericana. Sus cuentos, vinculados en su calidad a los de los gigantes Cortázar y Borges, son su gran aportación literaria, siempre generando la confrontación entre el universo de los marginados y los acomodados de la sociedad. Casi cien de estos cuentos conforman una de las tres ediciones que la editorial Seix Barral pone de nuevo en circulación para conmemorar el noventa aniversario del autor y que hoy serán presentados ante la prensa como una de las grandes acciones literarias de lo que llevamos de año. ‘Las palabras del mudo’, acoge esos relatos, como ‘La tentación del fracaso’ lo hace con su propia vida, a través de un diario íntimo, fragmentario, de testimonios, viajes y experiencias. Una espectacular trilogía revivida que se completa con ‘Prosas apátridas’, un libro de muchas menos páginas pero con una inusitada e inesperada fortaleza para los que lo desconocíamos. Pequeños textos hilados por el brillo narrativo y por una lucidez que bascula entre la elegancia de su escritura y la amargura que el tiempo, cada vez más insistentemente, se empeña en escribir sobre todos nosotros. Textos, como el propio autor calificó, sin una patria que los ampare, sin un género que les dé sentido, pero que juntos se mueven desde una modernidad seguramente imprevista cuando se concibieron, pero que hoy sorprenden por sus audaces intenciones.

Y como ya es habitual Seix Barral no afronta estas reediciones como algo puramente notarial, un mero trabajo de impresión, sino que se celebran reuniendo genio y talento en compañía del homenajeado, en este caso a través de los prólogos de cada libro, firmados, respectivamente, por Sara Mesa, Enrique Vila-Matas y Fernando León de Aranoa, así como por las ilustraciones de las portadas que concibe, mostrando una prodigiosa imaginación, Patricia Bolinches. En definitiva, que cada uno de estos libros renueva los votos literarios de quien, como él mismo afirmaba: “Cuando no estoy frente a mi máquina de escribir me aburro, no sé qué hacer, la vida me parece desperdiciada, el tiempo insoportable. Que lo que haga tenga valor o no es secundario. Lo importante es que escribir es mi manera de ser, que nada reemplazará”. Esa manera de ser se perfila en cada uno de sus libros, en cada uno de sus cuentos, en cada una de sus palabras que, les puedo asegurar, se convertirán en una fascinación absoluta para el lector que se aproxime por primera vez a ellas, lo que nos sitúa ante ese contexto de tantos autores con los que la historia no ha sido demasiado agradecida. Creadores que, por innumerables razones, se han visto apartados, sobre todo durante su vida, de los reconocimientos que otros sí se han llevado -sin dudar de sus merecimientos-, pero que nos debe hacer pensar sobre las diferentes varas de medir. Lo maravilloso de estas situaciones de olvido es el poder llegar a cada uno de ellos en cualquier momento con el deslumbramiento de lo inesperado y, ante este material parido por Julio Ramón Ribeyro, hay para deslumbrarse durante mucho tiempo.

Justamente él, el menos luminoso de los autores del mágico Boom latinoamericano, pero al que algunos buscaron como referencia. Un caso paradigmático fue el de Alfredo Bryce Echenique que llegó a París, en sus propias palabras, buscando «al escritor menos resplandeciente que uno se podía topar, por lo que a su sombra logré encontrar amparo para los encegadores efectos de los todopoderosos maestros del Boom», tal y como referencia Xavi Ayén en ‘Aquellos años del Boom’ (Debate), referencia absoluta para adentrarse en dicho ecosistema. Con ese hábitat literario también coqueteó un gallego, el fotógrafo Baldomero Pestana que fotografió en Lima y en París a Julio Ramón Ribeyro, con el que mantuvo una relación muy próxima, deparando alguno de sus retratos más afortunados, como el de su estudio limeño, con César Vallejo al fondo y un tono parisino que anunciaba el inminente futuro. Ese futuro vuelve ahora a ser palabra, el de una prosa apátrida en la que nunca está de más sentirse habitante.

Publicado en Diario de Pontevedra 26/06/2019

Fotografía: Julio Ramón Ribeyro fotografiado en su estudio de Lima por Baldomero Pestana en 1959. (El Progreso)

Pinceladas no café

Rue Saint-Antoine nº 170

Arte. A exposición de Josecho González no pontevedrés café Tábula Rasa convértese nun complemento perfecto para un intre de lecer. Pintura e café xuntos, nunha maridaxe que potencia a ambos, agasallándonos cun momento de evasión do que acontece fóra da propia cafetería. As cores e composicións do pintor son una rede da imaxinación

Neste tempo de presas, de idas e vidas ao longo do día, son as pausas que facemos durante a xornada o momento no que collemos un pouco de aire e poder sentir así que estamos vivos. Un acto tan aparentemente intranscendente como tomar un café a media mañá pode converterse en toda unha experiencia se damos co sitio e a atmosfera axeitada. É certo que os cafés e locais comerciais non son os espazos máis acaídos para observar unha exposición, nos que a arte se vexa reconfortada no medio máis axeitado que sempre ten que ser unha sala de exposicións preparada para tal fin, pero o certo é que moitas veces atoparse cunha proposta artística nun deses lugares, aparentemente casuais, pode converterse en toda unha revelación.

Fagan a proba estes días nos que a cafetería Tábula Rasa, na rúa Marquesa, acolle unha exposición do creador Josecho González baixo o título ‘Pinceladas’, e é posível que lles suceda o mesmo que me aconteceu a min, a descuberta dun territorio artístico sorprendente, non por novedoso, pero si por ben executado e polas posibilidades de expresión dunha pintura aparentemente cunha forte carga xeométrica, pero na que, grazas á pericia do artista amplíanse os seus contidos, ao xerar numerosas posibilidades nunhas obras que poderían semellar pechadas nunha primeira ollada.

‘Amanecer’, ‘Atardecer’, ‘Sorriso’, ‘La otra mirada’, semella que como títulos non poden funcionar moi ben en relación a esta pintura de liñas, cores e dotada dunha planitude na que a composición que xorde da integración deses elementos será a que asine o resultado definitivo da obra. Porén, ao levar un tempo ollando cara eles, xunto con esa pista que nos deixa Josecho González en forma de título, os significados da obra espállanse, e así non dubiden que poderán ver un amencer, ou contemplar un atardecer, instantes propios da natureza e da pintura de tipo paisaxista; pero tamén sensacións humanas como un sorriso ou unha mirada.

Todas estas obras, acrílicos sobre papel, son unha interesante lectura da nosa realidade, tanto a máis humana como a que xera a natureza, tensionadas, todas elas, dende o emprego da cor e a xeometría. O que aparentemente estaría chamado a ser un territorio frío e alleo ao espectador, convértese, precisamente, en todo o contrario. Nun diálogo entre a superficie e ese visitante, a cada minuto que pasa máis interesado por coñecer as verdadeiras intencións das pezas que integran esta exposición, e ao que se lle reclama unha participación activa. Se a nosa mirada esvara por esas superficies sen implicarnos nelas perderemos unha ocasión única de entender unha pintura arriscada e moi persoal, nestes tempos de creadores que antepoñen a gratuíta satisfacción da mirada do público ou do posíbel comprador, a súa obriga moral na procura de desenvolver un discurso de seu que satisfaga as súas arelas creativas.

Os ecos vangardistas de Mondrian ou Malevich están aquí presentes e plantexan, sen engano algún, o coñecemento do autor por esa pintura que fundou a abstracción xeométrica a principios do século XX para discutir moito do canon tradicional. Unha ausencia de formas visíbeis, de espazos recoñecíbeis que apostaba, de xeito directo, pola emoción en función da propia pintura, unha procura da beleza que se dirixía, en primeiro lugar, a provocar e sublimar a sensibilidade do espectador e, despois, a plantexar unha nova relación da arte cunha realidade capaz de ser reinterpretada, analizada e representada a través de campos de cor e dunha xeometría que, como neste caso, é quen de engaiolar ao visitante á exposición para atrapalo nunha especie de rede da imaxinación na que calquera séntese cómodo, máis aínda se gusta de saborear un bo café.

Sabores e miradas, polo tanto, reúnense nesta posibilidade de xuntar dúas artes, como as da pintura e o mundo do café. Sensacións que se funden e complementan para que o ser humano sinta eses estímulos como parte daquilo que nos fai latexar neses escasos respiros que nos deixa o día a día.

Publicado no Diario de Pontevedra 24/06/2019

Fotografías. Rafa Fariña/Javier Cervera-Mercadillo

Bueu. O gozo da vida

Poucos lugares poden gabarse dunha concentración de talento tan intensa como a que se viviu no Bueu dos anos trinta. Esta vila foi o idílico escenario dun anaco da vida de grandes persoeiros da cultura.

Co calendario meténdonos no verán, ese tempo no que o cotiá semella diluírse en novos escenarios, fascinantes sensacións fuxidías e lembranzas inesquecíbeis, moitos espazos da nosa envexábel xeografía convertéronse ao longo da historia en acubillo de persoeiros que fixeron dun anaco concreto da nosa terra parte xa irrenunciábel da súa historia persoal.

Un dos máis sobresaíntes, nesa sensación de refuxio de personaxes da cultura, foi Bueu. A vila mariñeira, ao igual que tantas outras do mundo como Tánger que acolleu a Paul Bowles, Jack Kerouack ou Tennesse Williams; ou Saint Paul de Vence, na Costa Azul francesa, na que Matisse, Chagall, Modigliani, André Gidé, Cocteau o Clozot pasaron moitas xornadas de lecer e inspiración, converteu a súa idílica fisonomía dos anos trinta en parte da vida de creadores tan sobranceiros como Johan Carballeira, Gonzalo Torrente Ballester, Federico Ribas, José Suárez, Maruja Mallo ou Rómulo Gallegos. Todos eles pasaron por Bueu en diferentes momentos entre 1931, ano da chegada de Torrente Ballester, ata o alzamento militar contra o Goberno da República, en xullo de 1936, que obrigou a moitos deles, cun fondo compromiso cos seus valores, a fuxir. Atopámonos, polo tanto, cunha diversidade de creadores: pintores e debuxantes, como Federico Ribas e Maruja Mallo, escritores como Torrente Ballester, Johan Carballeira ou Rómulo Gallegos e fotógrafos e cineastas como José Suárez. Primeiras figuras dos seus respectivos campos de traballo procedentes de moi diferentes xeografías que case como nunha conxunción astral viñeron a dar a este recanto peninsular. Converteron esa estadía coral no que se deu en chamar, neste ano de lembranzas desa presenza colectiva, ‘Os gozosos anos 30’, ancorándose nese gozo que xorde do título da gran novela de Torrente Ballester ‘Los gozos y las sombras’, cuxa acción, desenvolvida en Pueblanueva del Conde, é un claro trasunto do Bueu dos anos vinte e trinta.

E como era ese Bueu? Pois unha vila mariñeira na que existía unha forte industria adicada á pesca e á conserva, e que dende comezos da década dos vinte vivía unha axitación sindical polos enfrontamentos entre mariñeiros e industriais chegados de fóra, como os Massó, que xa estaban instalados na vila dende 1816, importando dende Francia a profesionais da salazón para tratar a conserva da sardiña, á que posteriormente engadiríanse o mexilón e o berberecho. Na década dos anos trinta, a que a nós nos interesa neste relato, e según un artigo de Emma Prieto, a fábrica empregaba a seiscentas mulleres e cen homes. A poboación en 1930 era de 9.150 habitantes e o seu porto era o máis importante do Morrazo. Esa actividade industrial xerou, nas primeiras décadas do século XX, un marcado ambiente de conflictividade laboral, con folgas de mulleres, en 1918, de mariñeiros un ano despois. En 1917 fundouse unha organización sindical para defender aos traballadores e sucedéronse as mobilizacións contras os diferentes prezos da sardiña. Dentro dese ambiente tivo especial relevancia o labor dun dos nosos protagonistas, Johan Carballeira, xornalista, poeta e militante do Partido Galeguista, xunto a Alexandre Bóveda e Castelao, e que acabaría sendo alcalde da vila en febreiro de 1936 trala victoria do Frente Popular e fusilado en Pontevedra en abril de 1937. Esa actividade contrastaba coa tranquilidade dos seus ambientes nos que a natureza, aínda virxe, primaba sobre a pegada do ser humano, vencellada a construcións tradicionais e os labores da pesca que configuraban unha paisaxe de redes, barcas e barcos en reparación, secadeiros de peixe, e unha chea de fascinantes aparellos vencellados á pesca.

A comezos dos anos trinta xa tiñamos a Johan Carballeira asentado na vila dende 1915, cando a súa familia, con posesións nela, trasladouse alí dende Vigo. A chegada de Torrente Ballester, provocada polo destino do seu pai como Axudante de Mariña en 1931, ten un empurrón definitivo no seu vencello local ao casar un ano despois coa mestra Josefina Malvido. Pero, e os demais? como foron chegando todos eses creadores e personaxes de primeira fila da cultura dos tempos da República? Os traballos de investigación e procura de información da Comisión que leva traballando nos últimos meses arreo para lembrar aqueles acontecementos, formada por Xaime Toxo, Arturo Cidrás, Francisco Rodríguez Pastoriza e Loli Docampo e que xa fixeron unha serie conferencias e exposicións co apoio do Concello de Bueu no pasado mes de abril que se verán completadas no mes de agosto, decántanse pola conexión galega que en Madrid se estableceu entre todos eles ao abeiro do faladoiro da Granja del Henar na rúa de Alcalá.

Valle-Inclán lideraba aquel faladoiro pero alí se atoparon nomes dunha nova xeración, debedores do espírito do 27, como os de Rafael Dieste, Cándido Fernández Mazas, Federico Ribas, Laxeiro, Eugenio Granell, Castelao, Maruja Mallo ou Alberto Fernández Mezquita. Cada vez máis semella que foi o debuxante e ilustrador Federico Ribas o que partillou con moitos deles esa sensación de Bueu como un destino case máxico, calmo e que permitiría respirar novos aires. Así o comprobara en 1934 o escritor e político venezolano Rómulo Gallegos, exiliado en España dende 1932, a quen Federico Ribas coñecía daquela tertulia e ao que animou a achegarse ata Bueu para recuperar as súas raíces galegas, evidenciadas no seu segundo apelido, Freire. Rómulo Gallegos pasará en Beluso o verán de 1934 e regresará no de 1935, prolongando a súa estadía ata o mes de decembro ao ser chamado dende o seu país para ocupar un ministerio e, posteriormente, a presidencia da República. Nese país asentaríase fuxido da España franquista outra figura clave de todo este grupo, o xornalista, sindicalista e troskista Alberto Martínez Fernández, ‘Mezquita’, bo amigo de Rómulo Gallegos e, en 1936, parella de Maruja Mallo, tras rachar esta con Rafael Alberti. No verán de 1936 viaxan a Galicia como parte das Misións Pedagóxicas pero, sobre todo, pola realización en Vigo do congreso do POUM (Partido obrero de Unificación Marxista), o que acabou levándoos ata ese Bueu do que tanto oíran falar a seiscentos kilómetros do seu mar, o último que viron de Galicia antes de fuxir, no caso da pintora a Lisboa, onde foi axudada pola embaixadora en Chile, a poeta Gabriela Mistral. A impresión da guerra que viviu en Bueu rexistrouna en catro artigos en ‘La Vanguardia’, publicados no mes de agosto de 1938: ‘Relato veraz de la realidad de Galicia’. Faltaba por chegar José Suárez, o fotógrafo allaricense que tivo contacto tamén en Madrid co grupo dos ourensanos na propia Granja do Henar e ao que Cifesa lle encarga un documental sobre diferentes traballos de Galicia, decidíndose por Bueu para buscar localizacións, do que xorde a súa famosa serie de fotografías dos ‘Mariñeiros’.

Temos, polo tanto, nese verán de 1936, a Maruja Mallo debuxando, a José Suárez coa súa cámara, a Johan Carballeira reunindo a súa poesía nun libro, ‘Cartafol’, que non chegou a ver a luz, e a Federico Ribas, abofé que dándolle voltas a algún deseño publicitario para os Massó, do estilo desa icónica imaxe na que emprega a súa propia muller, a parisina Georgina, nun anuncio de sardiñas, mentres, Torrente Ballester estaba en París, facendo a súa tese doutoral, pero en contacto con Josefina.

A pegada bueuesa quedará presente na obra de todos eles. Gonzalo Torrente Ballester a través de ‘Los gozos y las sombras’, cuxa acción acontece entre 1934 e 1936 cunha ambientación e tramas perfectamente identificábeis cos acontecementos de Bueu neses anos. Johan Carballeira escribindo en prensa sobre a realidade social da contorna. Maruja Mallo fixo o chamado ‘Cuaderno de Bueu’, conservado pola madrileña galería Guillermo de Osma, imprescindíbel para entender a súa obra posterior no Cono Sur. Todos eles fixeron de Bueu inspiración, pero sobre todo un horizonte dende o que albiscar o futuro e unha esperanza na que crer.

Os protagonistas

Johan Carballeira 

▶Nace en Vigo en 1902 e falece asasinado polo réxime franquista o 17 de abril de 1937. A súa familia instálase en Bueu en 1915, rápidamente deixou os traballos para axudar na economía doméstica, para darlle pulo a súa vocación nas letras. En 1927 comeza a escribir en El Pueblo Gallego. Militante do Partido Galeguista non chegou a ver editados os seus poemas, dos que si se publicaron algúns na prensa. Johan Carballeira, cuxo nome real era José Gómez de la Cueva, fixo amizade con Torrente Ballester, sendo testigo na súa voda.

Estivo moi implicado nos conflictos sociais da vila, negociando os intereses dos mariñeiros fronte aos empresarios, e solicitando en Madrid, por medio de Castelao, deputado nas Cortes, que se frease o uso indiscriminado de dinamita na pesca. Un recente libro de Francisco Pastoriza pon en valor a súa obra xornalística.

Gonzalo Torrente Ballester

▶Un dos grandes narradores e fabuladores en castelán naceu no Ferrol en 1910. Falece en Salamanca en 1999. Chega a Bueu en 1931 e un ano despois casa alí con Josefina Malvido. Bueu e o mar, un dos grandes influxos da súa vida, estiveron presentes na súa obra en títulos como ‘Dafne y ensueños’, ‘La isla de los jacintos cortados’, ‘La saga/fuga de JB e, por suposto, en ‘Los gozos y las sombras’, novela composta por tres volúmenes: ‘El señor llega’, ‘Donde da la vuelta el aire’ e ‘La Pascua triste’. Ambientada en Pueblanueva del Conde, la historia nace directamente das súas experiencias na vila. Durante toda a súa vida Gonzalo Torrente Ballester mantivo contacto co familias de Bueu, acudindo cando lle era posible a compartir momentos no barrio de Pescadoira dende onde contemplar o mar e lembrar aquel tempo solleiro de ilusións mozas e fervenzas persoais imposíbeis de esquecer ».

Federico Ribas

▶ Debuxante, pintor e ilustrador nace en Vigo en 1890, falecendo en Madrid en 1952. A sua vocación plástica comezou a amosarse en Bos Aires, a onde emigrou con dezaoito anos. Alí  traballa en diferentes publicacións, entre elas ‘Caras y Caretas’. En 1912 chega a París onde se achega ao Modernismo e ao Art Nouveau. As súas figuras elegantes e sofisticadas aparecen nas grandes publicacións da época en Madrid, a onde chega co comezo da I Guerra Mundial. ‘La esfera’, ‘Blanco e negro’ acollen os seus traballos. Por cuestións familiares ten contacto cos conserveiros Massó que lle encargarán diferentes traballos publicitarios, entre eles a propia tipografía do nome Massó, aínda presente hoxe nas construcións en pé da empresa. Bueu será un dos seus lugares preferidos e alí vai coa sua muller que emprega de modelo.

José Suárez

▶En 1902 nace en Allariz e falece na Guarda en 1974. Fotógrafo e cineasta. Estudou dereito en Salamanca pero o seu interese pola fotografía xa o levou a editar nesa cidade un libro de fotografías cun prólogo de Miguel de Unamuno co que tiña unha gran amizade e ao que lle fixo un dos seus retratos máis coñecidos. En 1935 fixo unha exposición no Círculo de Belas Artes de Madrid sobre as aldeas campesiñas e mariñeiras de Galicia. Un gran traballo documental que fixo que Cifesa lle propuxese unha serie de películas sobre esas tarefas. En 1936 comeza a rodaxe de ‘Mariñeiros’ e reflicte algún dos momentos máis fermosos de Bueu con fotografías que xa son unha icona daquel mundo do traballo no mar. Un eterno e engaiolante branco e negro cuns encuadres que nos falan dunha mirada diferente, dunha gran creatividade e capacidade de transmisión.

Maruja Mallo

▶Muller de corpo miúdo pero cunha forza extraordinaria. Unha das mellores pintoras do século XX. Unha muller vangardista que naceu en Viveiro en 1902 e morreu en Madrid en 1995. A súa vida estivo chea de acontecementos que a levaron a coincidir con algúns dos máis importantes creadores de España, sobre todo de antes da Guerra Civil. A Bueu chega no verán de 1936 xunto ao seu mozo Alberto Fernández ‘Mezquita’. No mes de xullo debuxa o ‘Caderno de Bueu’ unha xoia artística que se enche de apuntamentos sobre rostros, peixes, redes, barcos, áncoras... motivos que serán fundamentais na seguinte etapa de Maruja Mallo en Bos Aires, en cuxos cadros repetiranse moitos destes motivos. A sublevación obrígaa a fuxir a Portugal. En 1938 escribe catro artigos en ‘La vanguardia’ relatando a experiencia da Guerra en Bueu.

Rómulo Gallegos

▶En 1884 nace en Caracas, a capital venezolana na que morrerá en 1969. Considérase o novelista venezolano máis importante do século XX. En 1929 publica a súa novela máis importante, ‘Doña Bárbara’, os acontecementos políticos lévano ao exilio en 1932, interesado por atopar as súas raíces galegas pasa dous veráns en Bueu, os de 1934 e 1935. Na estadía europea completa varias das súas novelas ‘Cantaclaro’ e ‘Canaimo’. Nas súas obras describe as paisaxes do seu país, así como os costumes dunhas persoas sometidas aos seus conflictos internos. O verán de 1935 prolóngase ao feliz acubillo de Beluso. O cambio político no seu país fai que sexa reclamado para ocupar o cargo de ministro de Educación. En 1948 convértese en Presidente de Venezuela. Dez meses despois é derrocado por un golpe militar, exiliándose primeiro en Cuba e logo en México.

Publicado en Revista. Diario de Pontevedra. 22/06/2019

El no olvido

Cuando se cumple un nuevo aniversario de la muerte de José Saramago visitar su casa de Lanzarote es recuperar su personalidad

Biblioteca en la Casa Saramago de
Lanzarote con el Álbum Nós de Castelao

ESCRIBO ESTAS palabras en el día en que se cumplen nueve años de la muerte de José Saramago. «Sólo el olvido es la muerte», escribió el autor portugués en ‘Todos los nombres’, una maravillosa frase que se recupera en su último libro, publicado recientemente tras su descubrimiento en uno de sus ordenadores, ‘El cuaderno del año del Nobel’ (Alfaguara). Un libro en el que esas palabras se ven ampliadas de la siguiente manera: «Lo que no ha sido olvidado continúa vivo y presente».

Tener a José Saramago presente en nuestra sociedad es una obligación, no sólo de los lectores, que tanto le debemos, sino del propio ser humano, a quien dedicó prácticamente toda su obra y vida, a través de sus actitud y sus mensajes que siempre tenían a los más desfavorecidos y a los oprimidos como impulso para denunciar y propiciar empatías entre quienes generaba una ola de solidaridad.

Es cierto que recuperar a quien se ha ido siendo un creador es más sencillo que a una persona anónima. Enfrentarse a su obra supone mantener ese nexo activo, pero visitar los espacios en los que se ha movido, o donde ha dejado su huella física, es algo todavía mucho más intenso. Esa percepción es la que tiene todo visitante que se acerque a la Casa de Saramago en Lanzarote, allí donde se trasladó a vivir tras el desprecio de las autoridades portuguesas en los años noventa, tras la escritura de ‘El Evangelio según Jesucristo’ y cuya tierra volcánica hizo suya, en un primer momento, por el vínculo de la que fuera su mujer, la periodista Pilar del Río y, posteriormente, por el magnetismo de ese paisaje único, por el contacto con un viento que modifica caracteres.

La pasada Semana Santa tuve la oportunidad de visitar ese espacio cultural y de pensamiento, en el que trasciende una enorme humanidad, en que se ha convertido la Casa de Saramago. Dos edificios, uno, su biblioteca y refugio de tantos contactos como desarrolló en su vida; y otro, su propia vivienda, una modesta pero sincera y hermosa casa abierta hacia al mar, un incomparable mirador hacia la isla de Fuerteventura donde una gran piedra de origen volcánico, entre olivos y olmos, vinculan el pasado, la infancia de Azinhaga, con la presencia física en Tías, Lanzarote.

Todo es emoción entre esas paredes que se van recalentando cada hora que pasa por un permanente sol. Desde el patio de acceso, con un enorme olivo llegado de su aldea natal, a la figura de un simbólico elefante, como su literario Salomón, que metaforiza el viaje por la vida, hasta una gran fotografía del que fuera Premio Nobel en 1998, mostrando las palmas de sus manos. Los operarios que reciben al visitante, de una extrema amabilidad, nos conducen por la biblioteca de Saramago, toda una catedral literaria en la que se acumulan sus lecturas, sus libros de consulta, sus ediciones traducidas a numerosos idiomas, las obras escritas por mujeres en una imponente esquina por petición de Pilar del Río y todo ello presidido por un cuadro de la pareja. El gallego ojiplático que por allí se mueve siente la piel de gallina cuando comprueba la presencia del álbum ‘Nós’ de Castelao, muy próximo al ajado butacón desde el que Saramago se sentó tantas veces.

De allí pasamos a la que fue su vivienda, en la que en un pequeño patio de acceso un reloj marca las cuatro de la tarde, y donde se abren las diferentes estancias, el dormitorio en el que falleció aquel 18 de junio de 2010, un despacho repleto de fotografías de sus autores más admirados y los recuerdos del acto del Nobel, una sala de estar con cuadros inspirados en sus obras literarias y una cocina en la que se mantiene el carácter acogedor del escritor con sus vecinos a los que convidaba a tomar un café portugués. Y allí nos encontramos un grupo de personas llegadas de los más dispares rincones del mundo saboreando Portugal a través de un café Delta, de nuevo tan simbólico de la tierra y la vida.

Salimos y el reloj sigue marcando las cuatro de la tarde, la misma hora que tienen todos los relojes de la casa, la hora en la que se conocieron José Saramago y Pilar del Río, una hora que no se puede olvidar, como no se puede olvidar a quien todavía vive en el recuerdo de tantas personas.

Publicado en Diario de Pontevedra 19/06/2019

Alfonsina Storni. La tristeza azul

Rue Saint-Antoine nº 170

Literatura ▶ La poesía renueva su abrazo eterno con Pontevedra a través de una nueva colección editada en nuestra ciudad por el sello Urutau, que inicia esta serie de poemarios enmarcados dentro de la colección Avis rara con la antología de Alfonsina Storni, cuya compleja intensidad en la creación y su suicidio en el mar dieron fama.

Alfonsina Storni

Quizás todavía quede un poco de esperanza en este mundo loco en el que vivimos cuando un grupo de personas deciden poner en circulación una serie de títulos referentes de la poesía desde Pontevedra. La calle Juan Bautista Andrade, poeta local todavía por descubrir y valorar por muchos, acoge la sede de este sueño poético que Elena Balboa, Wladimir Paz y Marcus Daniel Cabada ponen en manos de la ciudadanía desde esta Pontevedra cada vez más proclive y favorecedora de este tipo de iniciativas inesperadas hasta hace bien poco tiempo.

Y digo poner en nuestras manos porque hay libros que son una caricia, por su edición, por su formato, por su contenido, se dejan acariciar y poseer, y esto es lo que sucede con el primer volumen de la colección Rara avis. Un conjunto de 72 poemas que puedes transportar cómodamente, que te pueden acompañar en cualquier instante del día como un refugio, porque eso es mucho de lo que se esconde bajo la poesía de la argentina de origen suizo Alfonsina Storni. La poesía entendida como un refugio, un bálsamo para el ser humano que tantas veces se enfrenta a toda una serie de estados de ánimo y circunstancias vitales complicadas de digerir, y en las que en ocasiones, la palabra, la escritura o la lectura, sirven de amparo ante las tormentas.

«Yo juego con la tristeza azul» dice Alfonsina Storni en ‘Vida’, el primero de los poemas de la cuidada selección hecha por los editores que refleja perfectamente el latido de su poesía, y es que su poesía tiene esa carga de tristeza que se le pegó siempre a la vida de la poeta. Una sensación de abandono permanente, un desaliento vital que finalizó con su suicidio en el mar, según se cuenta adentrándose lentamente en sus aguas, renovando así ese hilo de malditismo que muchos creadores evocan desde su poesía. Cuarenta y seis años vivió Alfonsina Storni. A los once ya se vio obligada a trabajar tras la prematura muerte de su padre, de carácter depresivo y alcohólico. Madre soltera por su relación con un hombre casado, en su poesía fue dando salida a todas esas situaciones. Con veinticuatro años su primer poemario, ‘La inquietud del rosal’ (1916), al que seguirían: ‘Irremediablemente’ (1919), ‘Mundo de siete pozos’ (1934) o ‘Mascarilla y trebol’ (1938), entre otros. Su fama aumentaba. Conoce a García Lorca, a Amado Nervo a Gabriela Mistral. Alejada de modas o movimientos su poesía es un puro canto a su intimidad, a las circunstancias de la vida y cómo estas se pueden ir sometiendo, casi domesticando, desde la poesía y la palabra. Las heridas se siguen sumando y la muerte se convierte en una constante en su obra. Una luctuosa meta de la que la poeta decía que atravesaría pronto. «Tengo el presentimiento que he de vivir muy poco», es el agitado comienzo de su poema ‘Presentimiento’. El cansancio de la vida, las ilusiones rotas y una suerte de incompatibilidad con la vida marcarán su obra en los años finales, sobre todo tras la detección de un cáncer de mama y la extirpación de un pecho.

Los editores mostrando varios ejemplares
del poemario de Alfonsina Storni (José Luiz Oubiña)

Ya todo abocaba al trágico final que asomaba en sus poemas. Pero su firmeza la hizo gestionar hasta ese remate. En octubre de 1938 se instala en Mar del Plata y allí mismo escribe una carta de despedida a su hijo, y al diario ‘La Nación’ un soneto titulado «Voy a dormir», que es el que se utiliza en esta nueva edición para cerrar el libro. Un hermosísimo poema que se puede leer una y mil veces, y al que es imposible separar de la imagen de la poeta adentrándose en el mar poco a poco para acabar con su vida. Según otros lo hizo lanzándose desde el espigón de la playa de La Perla, la única realidad es la que devolvió el mar la mañana siguiente, el cuerpo de Alfonsina Storni que quedó inmortalizado con una escultura en ese mismo lugar.

‘Alfonsina Storni. Carta lírica a otra mujer’, que ahora la brasileña editorial Urutau pone en circulación nos ofrece toda esa poesía tan hermosa como desalentadora, pero con una capacidad de atracción como pocas obras poéticas. Poesía de calidad que tiene a Pontevedra como transmisor, pocas ocasiones mejores para apoyarnos en esta ráfaga de esperanza.

Publicado en Diario de Pontevedra 17/06/2019