Traballar a memoria

ONTE foi doce de novembro. Unha data prendida con alfinetes no peito da memoria de Pontevedra. Unha dor convertida, grazas as palabras do inesquecible Gonzalo Adrio, nunha actitude de homenaxe e lembranza «sen odio, sen rancor máis co recordo vivo». Así volveu a acontecer onte co acto que nos leva cada ano ata o monumento aos mártires do 12 de novembro pontevedrés cando foron fusilados dez homes inocentes. Asasinados sen razón algunha máis alá das que podían conterse no interior dos que lle temen á liberdade do ser humano. Aqueles ollos do fascismo destruiron, durante demasiado tempo, as vidas de moitos pontevedreses e das súas familias.

Agora tócanos manter ergueito ese facho co que eles alumearon. Un facho de dignidade convertido hoxe en memoria, esa que precisamos para resistir a nosa mirada fronte aos espellos do día a día, para sentir que o seu sacrificio é parte das nosas conquistas cidadáns na actualidade. Traballar a memoria é traballar a nosa dignidade colectiva, de aí que este actos sexan obrigados, como obrigada é toda investigación que se faga arredor daqueles acontecementos que as décadas franquistas someteron a un noxento esquecemento que se converte en covarde cando é a mesma democracia a que se nega a progresar no desenvolvemento das leis de memoria histórica e na resolución dos crímenes e excesos que trouxo consigo o Golpe.

Investigacións que nos levan a observar o que realmente somos e que nos últimos tempos acadaron achegas ben interesantes, como a biografía de Virxinia Pereira, a dona de Castelao, da man de Montse Fajardo; a edición por parte de Alvarellos do libro ‘Aramados’, no que Manuel García Gerpe conta a súa estadía nos campos de concentración franceses; a banda deseñada de Kiko Dasilva, ‘Os berros da motocicleta’, que nos presentará, a finais deste mes da memoria, a historia de Josefina Arruti; ou a descuberta e posta en valor durante o pasado en verán das ‘Estampas do terror’ que o ilustrador Federico Ribas pintou en Bos Aires, ata onde chegara fuxido do seu querido Bueu no que se inspirou para amosar a represión como tamén fixera Maruja Mallo coas súas crónicas publicadas no xornal La Vanguardia.

Ese traballo da memoria recuperou para o noso coñecemento unhas ilustracións que se gardan no Museo de Pontevedra e que poden poñerse en relación coas ilustracións de Castelao, Arturo Souto ou Colmeiro que, nos momentos de máxima violencia, souberon deixar plasmados aqueles feitos para que chegasen a nós. O inquedo colectivo bués, ‘O mar por diante’, co apoio do Ateneo de Pontevedra e o Concello de Bueu, puxeron de relevo, nunhas xornadas celebradas no mes de agosto, unhas imaxes que nos volven a confirmar as capacidades creativas dun dos nosos grandes nomes nese eido do debuxo, a ilustración ou a publicidade, aínda que quizais non de todo ben coñecido, como con tantos valores da nosa cultura. Federico Ribas é quen de conter nesas láminas o terror do ser humano fronte as gadoupas do fascismo, da sen razón humana, da miseria moral que volteou unhas vidas sinxelas e cheas de esperanza que se rodearon de sombras dun día para outro. Os disparos soaron en Bueu, e moitos dos seus, como o propio alcalde Johan Carballeira foi fusilado en Pontevedra, na avenida de Bos Aires en abril de 1937, uns meses despois dos dez nomes que onte lembramos e dende os que seguiremos a traballar a memoria: José Adrio Barreiro, Germán Adrio Mañá, Telmo Bernárdez Santomé, Amancio Caamaño Cimadevila, Víctor Casas Rey, Paulo Novás Souto, Ramiro Paz Carbajal, Luis Poza Pastrana, Benigno Rey Pavón y Juan Rico González.

 

 

Publicado no Diario de Pontevedra 13/11/2020

Ilustracións de Federico Ribas. 'Estampas do terror'. Arquivo gráfico Museo de Pontevedra 

 

Despejando incógnitas

[Ramonismo 43]

El nuevo poemario de Elvira Sastre afianza el camino de una poesía que pone luz en la ausencia y alumbra el futuro

 

EN EL PRÓLOGO de su anterior poemario publicado en Visor, ‘La soledad de un cuerpo acostumbrado a la herida’, el último Premio Cervantes, Joan Margarit, comenzaba diciendo que «Un poeta o una poeta joven es siempre una incógnita». Y eso, que en palabras de un gigante como Margarit podría sonar a un equilibrio ante el futuro de cualquier poeta, en el caso de Elvira Sastre (Segovia, 1992) se convierte en toda una confirmación de la presencia de la poeta, del alma agitada ante la duda permanente de la vida, siempre ansiosa de resolver inquietudes mediante la palabra, pero cuyas incógnitas son tan obligadas como necesarias para apuntalar ese andamiaje poético que sustenta la experiencia de lo real.

En su recién publicado ‘Adiós al frío’, también en Visor, son pocas ya las dudas sobre una poesía que se ha ido sedimentando durante los últimos años, desde aquel aldabonazo llamado ‘Baluarte’ (Valparaíso Ediciones) con el que deslumbró y agitó a miles de almas deseosas de hacer del verso un territorio de exploración personal, situándola en puestos de privilegio en la poesía. Todo un delirio. Y convirtió su nombre en una esperanza para reavivar un escenario que se ha ido zarandeando, nunca demasiado, en redes sociales y otros escenarios que reverdecieron laureles y aproximaron la poesía a generaciones que no la abordaban más allá de encuentros esporádicos, casi exóticos, o los obligados, en manuales de estudios académicos. Al mismo tiempo Latinoamérica descubrió el talento de Elvira Sastre e hizo también de sus palabras punto de encuentro para lectores de las geografías más diversas que esperan como torrentera cada una de sus publicaciones, cada uno de sus comentarios en las redes sociales, en las que Elvira Sastre cuenta por legiones a sus seguidores.

Este protagonismo aquilata su labor poética ya que es capaz de ser altavoz, como pocos, de una poesía que, volviendo a Margarit, y no dejemos nunca de regresar a él, destierra de manera definitiva esa incógnita de la poeta joven. ‘Adiós al frío’ llega tras la consecución del Premio Biblioteca Breve 2019, que Seix Barral puso en sus manos en su debut en la novela, con ‘Días sin ti’ bajo un revuelo mediático y corporativista sobre sus bondades literarias. Ahora, con la poesía, su hábitat natural, seguramente volverán las dagas a volar y a prender en mal sitio, como parte de esa cuota de envidias y malos modos que de vez en cuando se rastrea en el ecosistema literario, sobre todo con los que más venden, con los que triunfan, pero aquí pocas interrogantes quedan ya para usar como látigo.

‘Adiós al frío’ es un poemario de emociones descubiertas, de adioses y llegadas, de inviernos y primaveras que asoman para dar calor a quien ha estado bajo el desamparo. Poemario de temple cernudiano, de amores en los que la herida se hace llaga y permanece como memoria de esa ausencia que es la que activa la búsqueda de respuestas ante ese desabrigo.

«Tú y yo ya no somos nosotras». «Quizá tú solo seas, por fin,/la palabra que pone fin al poema». Todo un tiempo que se condensa en caricias y en miradas, también en proximidades diarias, en sábanas y desayunos, en sofás y cocinas, en balcones desde los que se escucha el mar. Territorios comunes con el lector donde sentimos esa cercanía con la mujer que ama, con la aspereza del adiós y con la ilusión de un nuevo futuro con otra persona. «Te he encontrado a ti/y a mi contigo».  Amores que son una prolongación de todo lo vital, del contacto con la sociedad, del amor irrenunciable a los perros, almas parejas a la de la autora. Un amor que se hace cuerpo en numerosos poemas, en geografías de la piel que se recorren como ese canto a la vida, a la felicidad, al conocimiento táctil de lo que siempre está por descubrir.

Cuando eso está afianzado, aunque siempre con la sombra de lo que puede suceder, porque ya sucedió, es cuando Elvira Sastre eleva la mirada y con su guerra ganada mira a otros disturbios emocionales. La emigración que llega a Europa, Siria y su drama, su querida América Latina, de la que ya no se puede separar, las reclamaciones de la mujer en nuestra sociedad, «Decidimos cambiar la dirección del puño/porque nosotros no nos defendemos:/nosotras luchamos», en definitiva, la poeta abre el arco para hacer de sus ojos una nueva atalaya desde la que seguir afianzando esa poesía de profundo compromiso con el ser humano o, como afirma Luis García Montero: «Es la necesidad de decir, de decirse, de contarlo, de permanecer en una voz».

Esa voz, la de Elvira Sastre, es ya diáfana y ahora, en este frío que fue, nos ofrece su mejor poesía, la que insiste en esa alma humana, en el engranaje del amor como única posibilidad, en una realidad pero también en un deseo de afirmarse como mujer que ama, como poeta, como una identidad entre el dolor y el amor. Orillas con cada vez menos dudas entre ellas, con cada vez más poeta.

Publicado en Revista. Diario de Pontevedra 7/11/2020

 

Memoria e dignidade

 

CAMIÑO pola avenida de Bos Aires ao tempo que o outono enche ese paseo dunha alfombra de follas secas que racha o silencio que me envolve coas primeiras luces do día. Xente a pé cara o traballo, os primeiros deportistas do día, en definitiva, o latexto cotiá da cidade. Chego a esas catro pezas que en 2006 instalou o Concello de Pontevedra como lembranza da escuridade que encheu de dor a nosa vila. Alí mesmo foron moitos os fusilados no comezo da Guerra Civil, que na nosa contorna non foi guerra senón represión e medo. Un manto abafante que cubriu a Pontevedra durante moitos anos, rachando vidas e familias, e que cada mes de novembro temos a obriga como comunidade de lembrar.

Só o paso dalgún coche e esas follas renxendo baixo os meus pés deteñen ese silencio que se transmite ao paso a carón desas ‘árbores’ que, de xeito tan intelixente, plantexou Fernando Casás como símbolo da memoria e da dignidade. A memoria que debe manterse sempre acesa para saber de onde vimos. Somos o que nos fixeron. E a dignidade que, como eses troncos secos, sen vida, é o que nos mantén en pé fronte á intransixencia, o odio e a miseria humana.

Que o Concello plantexe actos que activen a nosa memoria cada novembro é unha das accións políticas que máis debería enchernos de orgullo. Toda institución ten que evitar darlle as costas a aqueles feitos que durante tanto tempo se entenderon como algo que lastraba a nosa sociedade e que tiña que permanecer oculto das nosas vidas. Tal e como aconteceu o martes no Congreso dos Deputados, coa lembranza do 80 aniversario do pasamento do Presidente lexítimo do Goberno Español, Manuel Azaña, que rematou os seus días en Montauban, no exilio francés. Onte, no Teatro Principal, tamén lembramos a familias pontevedresas que desenvolveron as súas vidas baixo o exilio, e que recuperamos baixo o fío radiofónico da emoción das netas das exiliadas Elisa Rosa Venta Pintos e Alejandra Nogueiras. Pero non foron só elas, senón que pensadores como Castelao; artistas como Arturo Souto ou Leopoldo Nóvoa; traballadores como os Gama, formaron parte desa obrigada diáspora esquecida dos respectos e dos tempos nos que non se quixo mirar atrás. Abrir feridas se adoita decir, cando nunca estiveron pechadas.

A memoria ten que colonizar todos os ámbitos da sociedade para acadar a súa normalidade, e así, casualmente, esta semana a Academia do Cine elexiu como opción para os Oscar o filme ‘La trinchera infinita’, o que lamentamos por deixar fóra a nosa xoia do audiovisual galego, ‘O que arde’, pero que tamén é unha boa película, ao tempo que sinala ese alento á nosa memoria arredor da represión sofrida tras a sublevación militar coa historia dun ‘topo’, un home que viviu tres décadas entre os tabiques da súa casa, agochado das gadoupas do franquismo.

Cada unha destas accións, cada un deses actos, son os que nos farán sentir mellor, os que nos empuxarán a levantar cada vez con máis forza a nosa cabeza cando camiñemos por lugares como o sinalado na Avenida de Bos Aires. Espazos da memoria que agochan un silencio de dignidade que nalgún momento se rachou por uns disparos que se sentiron na cidade como un arreguizo, na procura de encher de medo as nosas rúas. Disparos que escoitaba o rapaz Sabino Torres dende a súa casa chegados da Caeira, e cuxas palabras alumearon a nosa memoria nestes días de Defuntos dende as paredes de San Mauro grazas á sensibilidade de Francisco Abuín. Xestos da memoria e da dignidade.

 

 

Publicado no Diario de Pontevedra 6/11/2020

Cons en Sálvora

 

[Ramonismo 42]

Paula Cons debuta de xeito brillante no cinema de ficción con ‘La isla de las mentiras’, a historia do Santa Isabel

NUNHA SECUENCIA de ‘La isla de las mentiras’, que aínda podemos ver nos nosos cines, o xornalista interpretado por Darío Grandinetti pregúntalle ao fareiro da illa de Sálvora, Aitor Luna, pola forma que teñen uns cons que se atopan diante deles. O fareiro alude aos mitos, aos relatos máxicos e ás lendas que enchen a nosa terra, pero el, que tamén exerce de mestre cos chamados colonos da illa, explica, baixo os postulados da razón, a composición material daquelas rochas e o efecto da erosión, do vento e do mar, sobre a súa superficie para xustificar o capricho desas formas.

Esa secuencia serve para amosar como o vivir nunha illa, nun ecosistema tan singular marca a vida dos seus habitantes, pero tamén nos serve para achegarnos ao debut da directora Paula Cons (Compostela, 1976) no mundo da ficción, e como unha traxectoria artística é quen de mudar en función das circunstancias que a rodean. Afeita a traballar no xénero documental ese interese polas historias agochadas na nosa terra levou a Paula Cons a descubrir o relato do afundimento do Santa Isabel fronte a illa de Sálvora.

Non tardaron en asomar, como o restos do naufraxio, preguntas, pero sobre todo unha inquedanza por contar a historia daquelas mulleres que foron auténticas heroínas, ao botarse ao mar para rescatar a máis de corenta persoas dunha morte segura. A historia, os rumores, pero sobre todo, o tratarse de mulleres, fixeron o resto. Que esa historia permanecese ben agochada baixo a superficie da nosa historia oficial, para só saír en certas investigacións ou sondeos xornalísticos, explica moito do que somos. Da nosa falta de orgullo, da nosa pouca intención en coñecer onde están as nosas afoutezas e, sobre todo, a pouca confianza en nós mesmos. Abofé que pensar naquelas tres mulleres levou a Paula Cons a mudar o seu labor documental, que tamén, e de xeito afortunado, está presente en todo o que rodea a un filme moi respectuoso cos costumes do mar e a ambientación, para así lanzarse a facer unha película de ficción.

E que acontece ao remate da proxección? Pois seguramente o mesmo que lle pasou a Paula Cons cando coñecía máis e máis cousas daquela historia. Que o capítulo daquel naufraxio, no que chegaron a morrer 213 persoas nunha fría noite do 2 de xaneiro de 1921, a medida que se suceden os minutos, queda nun segundo plano de interese, sentíndonos absolutamente atrapados nas historias e comportamentos daqueles seres humanos illados do mundo. Paula Cons revélase como unha extraordinaria directora de mulleres e que con nomes como os de Nerea Barros, Victoria Teijeiro, Ana Oca ou María Costas (abraiantes todas elas) configura ese universo feminino de mulleres marxinadas polos homes, de seres atrapados, ameazados nunha contorna hostil dende o físico e o humano, que as leva a actuar case como animais coas gadoupas sempre afiadas nunha actitude de defensa.

Así é como as pesquisas dese xornalista por tentar aclarar o que sucedeu aquela noite, ante feitos escuros que asoman non filme, vense superados por como interactúan aqueles seres que, como os cons da illa, son traballados paseniñamente por unha erosión física e mental que leva a cada unha delas a tomar certas decisións imposibles de entender nun ámbito máis domesticado. Unha illa que se configura como un personaxe máis, a parte dunha historia que máis alá de ser paisaxe é o gran activo da narración, tamén illa como feminino, illa como unha muller zarandeada non só pola propia natureza, senón polo silencio, pola noite convertida en caixa de Pandora onde de novo, como na mitoloxía clásica, todos os males semellan recaer no lombo das mulleres. Mulleres que non deixan de traballar, de facerse ao mar, de labrala terra, de atender ao fogar, unha loita permanente que xa de por si debería ser suficiente para a louvanza pero que, neste caso concreto, tivo a oportunidade de pasar á historia cunha heroicidade á que se quixo someter baixo o pano da dúbida.

Paula Cons sobrevoa arredor desta historia de naufraxios pero sobre todo de vidas mudas, de historias que ficaron caladas e que, case cen anos despois, teñen unha axeitada revisión para poñer a nosa historia en valor, algo ao que esta xornalista non renuncia dende ningún dos ámbitos profesionais polos que pasou, dende ese xornalismo, ou co guión de traballos como ‘Lobos sucios’, ou a moi interesante, e tamén reveladora dun episodio escuro da nosa historia, ‘La batalla desconocida’, xerme dun futuro proxecto de serie televisiva en formato western que alumee na extracción de wolframio por parte dos nazis durante a II Guerra Mundial. Historias que fan mudar a pel de quen as conta, como mudan os cons en Sálvora.

Publicado en Revista. Diario de Pontevedra 31/10/2020

 

Eterna señora Lola

 

ESTABA O Pontevedra c.f. a piques de debutar en Pasarón esta tempada cando o noso compañeiro radiofónico, Ramón Mella, deixaba voar nas redes este tesouro, unha fotografía da señora Lola no seu lugar de traballo en Pasarón. Non é sinxelo atopar fotografías da señora Lola máis alá dela vendo algún partido do seu equipo da alma, como a de Miguel Vidal publicada no Diario de Pontevedra celebrando un gol e que lle serviu a Yoseba Muruzábal para inmortalizar a súa figura nunha medianeira no barrio do Burgo, fronte ao que foi o seu espazo de traballo. Por iso, atoparnos con esta imaxe foi unha sacudida, unha impresión para entender máis o traballo calado e extenuante da señora Lola, un traballao alleo aos focos mediáticos e ás louvanzas, máis alá das que os propios xogadores que vestiron as equipacións que ela mesma lavaba podían ofrecerlle. Ao fin e ao cabo un traballo como o de tantas e tantas mulleres que se adicaban a estas tarefas dentro e fóra das súas casas, normalmente co esquecemento da sociedade.

Visibilizar esta tarefa é xa un éxito que vén a reivindicar e a poñer en valor ás mulleres durante tantas décadas de olvido. Converter o noso rueiro nunha recuperación do universo feminino que tan presente estivo sempre, aínda que agochado, nas nosas vidas, tería que motivar o noso orgullo por tantas mulleres silenciadas ao longo do tempo, como comprobamos co traballo que se fai no proxecto ‘A memoria das mulleres’ do concello de Pontevedra coa achega de Montse Fajardo.

Ver a señora Lola cos brazos en alto nese mural, percorrer as enrrugas do seu rostro que, de xeito tan brillante, plasmou Yoseba Muruzábal ou deterse uns minutos a contemplar a fotografía que lle fixo Ramón Mella como parte dun traballo proposto polo mestre Xurxo Lobato en 1998 é enfrontarse a parte da nosa historia, e facelo a través de quen nunca pretendeu máis que facer o seu traballo da mellor maneira posible. Pode que con algún berro, pero tamén cunha fonda amabilidade, como a que a señora Lola tivo con aquel rapaz que comezaba a facerse un oco no mundo da comunicación e nun terreo, o deportivo, no que a señora Lola lle descubriu boa parte da maxia que se agochaba naquel Pasarón de vellas xestas sempre a piques de ser renovadas.

No modesto hábitat da señora Lola atopámonos lavadoras e santos e santas. O laboral e o divino, ao que tantas veces se tivo que encomendar para tentar mellorar o rendemento dun equipo que nos últimos tempos non lle puido dar demasiadas alegrías, porén estas chegaban mediante os aloumiños dos seus ‘nenos’, aqueles xogadores que sabían que boa parte da historia dese clube dependía de xente como ela, sacrificada, ausente das grandes fotografías, adicada a mellorar aos demais en base ao seu traballo e sen nunca pretender un sentido de trascendencia. Por iso, cando chegan estas homenaxes públicas, un sempre pensa que lle pasaría pola cabeza á señora Lola, a Dolores Calviño, ao verse retratada dese xeito, ao ver que a lembramos máis a ela que a moitos xogadores aos que ela lles limpaba a roupa, pero tamén ao ver que unha muller, Lupe Murillo, é agora quen manda non Pontevedra c.f., e como as mulleres están a protagonizar unha necesaria revolta para facer desta sociedade unha sociedade máis xusta.

Yoseba Muruzábal pintou á señora Lola, pero ao tempo pintou a dignidade que o tempo escureceu e do que Ramón Mella nos agasalla esta testemuña coa que tentar entender un pouquiño mellor a quen fixo do sacrificio silencioso parte da nosa historia común.

 

 

Publicado en Diario de Pontevedra. 30/10/2020

Fotografía. A señora Lola en Pasarón fotografada por Ramón Mella en 1998.

Urbano & Prado

 

[Ramonismo 41]

Benjamín Prado vuelve a activar las lúcidas condiciones del profesor literario Juan Urbano para la investigación

 

EN LA PRIMERA de las novelas protagonizadas por Juan Urbano, ‘Mala gente que camina’, una frase se coloca en el frontispicio, no sólo de ese texto, sino en el de todo este proyecto literario que lleva desarrollando el también poeta Benjamín Prado. La frase, de Luis Rosales, dice: «No basta que callemos y además no es posible». Tras cinco novelas Juan Urbano & Benjamín Prado siguen enarbolando ese adagio como sustento y base de este conjunto de relatos que, trazados como casos de investigación, se convierten en una mirada hacia el interior de nuestra sociedad en base a recorrer diferentes tiempos de nuestra historia, siempre sin perder el pie con nuestro presente.

‘Todo lo carga el diablo’ (Alfaguara) nos cuenta la nueva misión de ese profesor de literatura metido a investigador al recibir el encargo de descubrir la historia de una mujer desaparecida de la faz de una España que transitaba por las décadas de un franquismo que era un valle de sombras. Por ese valle, convertido ya en un desfiladero flanqueado de peligros, de miradas torticeras, de aviesas intenciones de muchos que se beneficiaron de sus complicidades con el poder, discurrieron muchas vidas de personas a las que la existencia deparaba un éxito personal y profesional basado en sus capacidades en diferentes ámbitos que podrían ir desde lo literario, lo artístico o lo deportivo. Benjamín Prado pone el foco en esos luminosos años veinte de una España que buscaba superar el secular atraso de un país con infinitas taras en lo cultural, lo económico y lo social. Todo eclosionó en esa década y los primeros años treinta, con una República que confió, quizás por primera vez a lo largo de nuestra convulsa historia, en el ser humano y sus capacidades para, desde la libertad, proponer nuevos caminos para sus protagonistas. Fueron los años de la Institución Libre de Enseñanza, de la Residencia de Estudiantes, de la Generación del 27, de mujeres ‘sinsombrero’ que se sacudían sin temor alguno esas miradas acomplejadas de tantos hombres, de un humor culto que llenaba revistas, salones y cafés, y de una actividad deportiva que, como pocas realidades, evidenciaba un nuevo tiempo. Madrid se convertía así en un catalizador de emociones de esa modernidad que se instaló en la capital acogiendo a muchas personas que iban a ella a estudiar, a formarse y a calibrar las posibilidades de un futuro optimista y esperanzador.

En ese efervescente panorama nos sumerge el autor para conocer decenas de historias y personajes que posteriormente la historiografía oficial interesadamente sepultó bajo la losa del olvido, de ahí que esa frase de Luis Rosales se reafirme como seña de identidad de esta y de todas las novelas anteriores de Juan Urbano, para rascar allí donde la condena del silencio colocó grilletes a historias personales o generacionales.

‘Operación Gladio’, ‘Ajuste de cuentas’ y ‘Los treinta apellidos’, componen, junto a ‘Mala gente que camina’, ese itinerario de narraciones por nuestra historia presentada de una manera ágil por quien es además de un consumado poeta (su poesía se puede disfrutar en Visor en diferentes volúmenes, y con el título ‘Acuerdo Verbal’ su poesía completa) un difusor cultural desde diferentes plataformas comunicativas. Libros e historias que se relacionan entre sí, con guiños que las vinculan y que en ‘Todo lo carga el diablo’ se concentra en una historia de, como escribe el propio Benjamín Prado, «gente que lucha por un mundo mejor repartido y otra gente que hará lo imposible por impedirlo». Una España dividida en dos bloques, dos corazones helados que cada cierto tiempo, quizás como el que estamos viviendo hoy en día, se atrincheran en sus posiciones de manera demasiado enconada. Benjamín Prado, con un impagable didactismo, nos muestra como la tensión entre esas dos Españas fue creciendo en los años anteriores al levantamiento militar del 36 para cambiar por completo el paisaje humano y social de este país y como una España libre, moderna, deportiva, culta, se enfrentó a un ejército de sombras, de violencias, a una escalada de odios y donde había más insultos que argumentos ¿les suena, verdad?

«El sueño de la razón produce monstruos, y estos son de carne y hueso». Esta es una de las muchas frases que nos obligan a parar y a pensar en medio de ese planteamiento detectivesco por el que nos movemos entre tiempos y geografías, que van de Madrid a su tan querida Rota, y hasta nuestra Pontevedra tiene varios guiños en una historia que hace de los mayores monumento, y de la memoria y la posibilidad de perderla como parte de nuestra identidad un toque de atención que, en estos tiempos de un virus que masacra a nuestros ancianos, se convierte en un emocionante homenaje.

Publicado en Revista. Diario de Pontevedra 24/10/2020

 

Onte Lorca, hoxe Lorca

 

ONTE FALOUSE de Lorca no Museo de Pontevedra baixo a organización de Polo correo do vento, co gallo da celebración o vindeiro domingo, 25 de outubro, do Día de Lorca en Galicia, na reivindicación da pegada lorquiana en diferentes espazos da nosa terra, coa que cada vez xorden máis elos que afianzan ese tesouro das nosas letras como son os seus ‘Seis poemas galegos’ que, dun xeito cada vez máis intenso, reclaman un Día das Letras Galegas adicado ao poeta granadino.

Onte escoitamos ao seu gran valedor nesta aventura, o editor e escritor Henrique Alvarellos, que desenvolve un labor monumental na investigación desas pegadas, pero aínda máis importante, na publicación de diferentes libros, como ‘El gran viaje de estudios de García Lorca’, o facsímile dos ‘Seis poemas galegos’ e o recén saído do prelo, ‘Federico García Lorca en Santiago de Compostela’, que permiten dar a coñecer ese rastro que o tempo corre o peligro de borrar e de non ser quen de transmitir aos galegos e galegas de hoxe. Ao seu carón, outro xigante das nosas letras, o escritor Xosé Mª Álvarez Cáccamo, perfecto coñecedor da poética lorquiana e tamén do episodio máis importante da nosa cidade en relación ao creador de ‘Poeta en Nova York’, como foi a súa participación na vangardista revista ‘Cristal’, acubillo de novos e afoutados poetas e debuxantes pontevedreses que tiveron a sorte de pasar unhas horas en presenza desa personalidade que debeu ser fascinante para todos eles e da que, o tamén poeta da súa xeración, Jorge Guillén, dicía que «na súa presenza non facía nin frío nin calor, facía Federico».

Onte eles nos falaron desa personalidade arrebatadora, daquela visita a Pontevedra, que tivera un preámbulo coa presenza de Lorca e o espectáculo da Barraca na praza da Estrela no verán de 1932 e que serviu para que os membros do Comité de Cooperación Intelectual de Pontevedra lle fixeran repetir esa visita no mes de novembro para falar da pintora María Blanchard. Horas lorquianas a carón do Lérez, camiñando polas nosas rúas e prazas, escribindo un soneto no Café Moderno, cantando ao piano músicas de Manuel de Falla e cancións galegas que ben coñecía, paseos baixo «as beiras da lúa», vistas a nosa ría dende Samieira, palabras ao aire dende os micrófonos de Radio Pontevedra encheron esas 24 horas de Federico García Lorca na nosa cidade.

Onte sentimos esa pegada co arreguizo da emoción que simboliza o poeta, máis alá da súa riquísima faciana como autor. O seu compromiso co ser humano, o seu interese por facer da cultura elemento de progreso dunha sociedade que arrastrou un atraso secular que, el ben sabía, convertíase nunha das principais eivas daquela sociedade que a República quixo axitar do seu sono.

Onte as súas palabras, os seus feitos públicos, esa aventura chamada A Barraca que levaba textos dos nosos clásicos a lugares onde a cultura non era habitual, os seus poemas e a súa camaradería con aqueles novos pontevedreses colocáronnos de novo ante o mito e fronte a unha figura que non deixa de medrar, sendo aínda unha lúcida maneira de mirar ao mundo e, sobre todo, de frear as sombras que nos ameazan de novo.

Hoxe Lorca é máis necesario ca nunca. Dende o Congreso dos Deputados chegan palabras e balbordos que nos levan a pensar nas horas previas ao seu noxento asasinato, suxeitarse aos seus discursos e á súa maneira de comprender á persoa é darnos conta cara onde os «ánxos negros» nos queren levar, porque como escribe Benjamín Prado na súa última novela, ‘Todo lo carga el diablo’: «No leen a Lorca, lo fusilan». 

 

Publicado en Diario de Pontevedra 23/10/2020

Fotografía: Un instante da conversa no Museo de Pontevedra arredor da presenza da figura de García Lorca en Pontevedra. Mercedes Corbillón, Xosé Mª Álvarez Cáccamo, Henrique Alvarellos e Ramón Rozas (Beatriz Císcar)