martes, 22 de enero de 2019

Dreyer en Pontevedra

      


     SOAN OS TRES avisos no Teatro Principal. É o momento de pechar as luces, de que o maxín do cinema comece a funcionar. O reino das luces e as sombras invade toda a sala e rodea ao máis de medio cento de persoas cun martes pola tarde deciden xuntarse para ver unha película muda. Unha película de Carl Theodor Dreyer en Pontevedra.
     A obra forma parte do espectacular arrinque de programación do Cine club de Pontevedra neste novo ano. ‘Vampyr’ (1932) é a segunda das películas dese ciclo que comezou con ‘La pasión de Juana de Arco’ (1928) e que continuará os vindeiros martes de xaneiro con 'Dies Irae’ (1943) e ‘Ordet’ (1955). Un auténtico luxo para calquera cidade, para os amantes do cinema, e para todo aquel que ame a cultura, porque unha película do director danés ten moitas compoñentes que van moito más alá do puramente cinematográfico, atravesando numerosas manifestacións artísticas.
     «Quixen crear na pantalla un soño cos ollos abertos e demostrar co terror non se atopa nas cousas que nos rodean, senón en nós», deste xeito falaba Dreyer sobre ‘Vampyr’, unha pequena xoia, de pouco máis de sesenta minutos, sobre o mundo dos vampiros que serve de excusa para unha película delicada, chea de poesía e de esceas medidas nas que as sombras se moven nun excitante territorio plástico. Non é unha das súas obras máis coñecidas polo público de aí a importancia do labor do renovado Cine club de Pontevedra non só por amosar aquilo que máis coñecemos, senón por completar as filmografías dos grandes xenios do cine con películas menos coñecidas e que, vistas en relación coas súas obras máis emblemáticas, serven para explicar diferentes momentos da súa traxectoria. Cando as próximas semanas se acheguen a ver dúas catedrais cinematográficas, como ‘Dies Irae’ e ‘Ordet’, podrán sentir dúas cousas. Se é a primeira vez, entenderán o cine como un espectáculo visual dunha inigualábel pureza plástica. Un contundente xeito de expresión no que converxen moitos ingredientes para chegar ao espectador, para emocionalo e para acadar iso tan complicado hoxe que é facelo pensar. A outra sensación será a que afecte a quen repita o visionado dalgún deles, e é a comprensión de cómo esa pureza é unha constante interrogación sobre nós mesmos e as ideas que nos suxeitan como sociedade.
     Un cine que se moveu nese difícil equilibro para os seus protagonistas, como foi o paso do mudo ao sonoro, e que Dreyer entendeu coma unha epifanía que levar a cada un dos espectadores dun cine incomparábel polo aspecto visual e pola súa compoñente teatral adaptada á vida, así como pola integración de conceptos filosóficos sobre a nosa existencia. A partir del, dende el, Bergman, Bresson, Kieslowski ou Lars Von Trier, desenvolveron o seu cine, pero a semente do primixenio danés xa estaba ben plantada e todavía hoxe segue a emocionar. Non teñen máis que asistir ás dúas próximas proxeccións deste ciclo para deixarse engaiolar polo cine de Carl Theodor Dreyer, tan difícil de poder ver hoxe en día nun espazo acaído, isto é, nunha gran pantalla, en versión orixinal e sentindo como as sombras saen da pantalla para voar ao teu arredor, para facer que te mergulles no que supón realmente o cine, unha experiencia cada vez máis ameazada por este mundo que se ten por evolucionado. É por iso que accións como as do Cine club de Pontevedra son impagábeis para calquera sociedade. Na nosa cidade somos afortunados de poder ter esa oportunidade para seguir entendendo o cine como parte do mellor da nosa vida.

Publicado no Diario de Pontevedra 18/01/2019


lunes, 21 de enero de 2019

Outro lado

     Foguetes Verdes (12)     
     Descubrir o universo creativo e formar parte del é a proposta da ilustradora Ana Juan para achegarnos a súa extraordinaria calidade como creadora de mundos e suxerencias


     HAI EXPOSICIÓNS que son imperdíbeis. Esta é unha delas. Ana Juan é unha das máis brillantes ilustradoras a nivel mundial, reclamada dende diferentes medios, como The New Yorker. Agora o seu traballo chega ao Pazo da Cultura de Pontevedra para que nos poidamos deter fronte a el, para marabillarnos polo seu talento no eido da ilustración, pero tamén para sentir o que é mergullarse no interior do seu traballo, grazas a unha experiencia de realidade virtual abraiante.
   Dous son os traballos de Ana Juan que serven de marco á esta mostra: as súas ilustracións para a adaptación da recoñecida novela de misterio de Henry James, ‘Otra vuelta de tuerca’ e a súa adaptacion do clásico ‘Snowwhite’. Para ambos traballos non hai calificativos suficientes que reflictan a capacidade de Ana Juan para xerar un mundo propio a partir deses textos. Se na primeira obra a atmosfera que envolve toda a historia é fundamental, Ana Juan é quen de provocar ese universo singular, e de plantexar, dende a ilustración e a propia pintura, unha serie de imaxes que nos sitúan ante o que acontece en cada un dos capítulos do texto, coñecendo, ademais, na exposición, como é o proceso de creación e transformación dos personaxes definitivos.
   No segundo dos relatos escolleitos, a adaptación do conto de Blancanieves, esquecémonos das cores e a súa proposta, en branco e negro, convértese en abraiante dende o punto de vista plástico, cunha capacidade para suxerir e para xerar diferentes escenarios, cada un mellor co anterior. Ana Juan tamén é a autora do texto que acompaña dentro dun libro a toda esa serie de imaxes, un relato que, como as ilustracións, escurécense ao achegarse ás zonas sombrías que se eluden no edulcorado conto da mazá velenosa, apostando pola soidade da protagonista, así como a importancia do destino no devir das persoas.
    Xa comentaba ao principio deste texto como todo isto é máis que suficiente para gabar esta exposición que percorreu xa diferentes espazos na xeografía española e que estará en Pontevedra ata o 24 de febreiro. Pero é que xunto con ese traballo, por así decilo, máis tradicional, atopámonos como a creadora acada coa aplicación dunha soprendente tecnoloxía rachar esa distancia do espectador co que adoita acontecer nunha sala de exposicións. Un dispositivo dixital permite, dende os nosos teléfonos móbiles, observar a exposición doutra maneira, con personaxes que se moven, con seres que toman unha vida que un xa imaxinara antes de poñerse ante unha pantalla pero que, agora, realmente, póñente onde nunca pensaches atoparte, a carón de todos eles dentro do seu universo.
    Froito dun traballo interdisciplinar entre a Facultade de Belas Artes de Valencia, centro no que estudou a propia Ana Juan, e a Escola Técnica Superior de Enxeñería Informática da Universidade Politécnica de Valencia, esta tecnoloxía non só ten esa capacidade de engaiolar ao visitante a esta exposición, senón que abre moitas posibilidades de cara a adecuación das novas tecnoloxías dentro do ámbito museístico.
   Non son, polo tanto, poucas as razóns para deixarse levar polo talento da ilustradora valenciana e percorrer unha exposición que entenderán tras o aquí exposto que paga a pena visitar, e facelo de vagar, gozando do que se ve e do que non. É por iso que non estraña en absoluto ese impresionante currículum de máis de vinte portadas no The New Yorker ou o Premio Nacional de Ilustración no ano 2010. Pero os mellores recoñecementos veñen das súas creacións, do fascinante mundo de Ana Juan, un mundo do que estes días podemos formar parte.



Publicado no Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo
Fotografía. José Luiz Oubiña


domingo, 20 de enero de 2019

El tiempo de Cuerda

    El estreno de la nueva película de José Luis Cuerda nos sumerge en uno de los universos más particulares y brillantes del cine español


     JOSÉ LUIS CUERDA es uno de esos tipos imprescindibles en cualquier ecosistema cultural y casi vital. Su cada vez más feroz escepticismo ante la vida convierte su obra en un necesario escenario para entender mínimamente al ser humano. Todas sus películas ofrecen algo interesante y destacable sobre cómo el cine puede comprender a esta especie tan extraña como es la nuestra. Películas como ‘La lengua de las mariposas’ o ‘Los girasoles ciegos’, son un canto sincero y apasionado sobre la vida, y por cómo nos empeñamos en joderla de manera bastante frecuente. Junto a ese tipo de películas José Luis Cuerda nos ha hecho reír con títulos como ‘Pares y nones’, ‘El bosque animado’ o ‘La marrana’, pero junto a esas obras el director plantea un género en sí mismo. Una comedia anclada en el tuétano de este país, con personajes grotescos y escenas que tensionan el costumbrismo para colocarlo, como el propio director dice, enmarcado en un surruralismo (que no surrealismo), sabedor de que pegados a la tierra es cómo mejor se conoce la esencia de uno mismo. ‘Total’, ‘Así en la tierra como en el cielo’ y ‘Amanece que no es poco’, forman parte de ese género al que se le acaba de unir ‘Tiempo después’, película que todavía se mueve por las carteleras reclamando de nuevo nuestra atención sobre esa manera tan particular de hacer cine y de escribir guiones del director albaceteño.
     ‘Tiempo después’ nos sitúa en el año 9177 (mil años arriba, mil años abajo) en un paisaje fordiano en el que la población vive en dos espacios: un gran edificio, y el resto, en un descampado. En el primero los ricos muy ricos, y en el segundo, los pobres muy pobres (¿les suena de algo esta división de la sociedad?), donde todo parece seguir un orden establecido hasta que a uno de los pobres se le ocurre adentrarse en ese edificio para intentar vender un producto que hace de maravilla: la limonada. A partir de esta alucinante locura convertida en guión (y que antes fue libro publicado en Pepitas de calabaza) se irá desarrollando toda una trama tejida entre uno de esos repartos corales que sorprendentemente se encajan de manera perfecta. De nuevo el tiempo de Cuerda nos atrapa en ese mundo tan propio y que, como él mismo explica, le sale de manera natural al contar sus cosas. Un producto inteligente que surge de quien ve la vida con cierta distancia, con ese lúcido escepticismo que destila a pequeñas dosis con sus ingeniosos tweets, pero que cuando se van cosiendo crean estos hábitats humanos que, como con ‘Amanece que no es poco’ (el tiempo, otra vez el tiempo), convierten en obras de culto.
     En la senda del inolvidable Azcona José Luis Cuerda se planta ante la vida como aquel hombre de ‘Amanece que no es poco’, con raíces en una tierra de la que nos nutrimos. Sabe bien de ese valor, tanto, que ha elegido Galicia para gozar de ella y, desde su plantación de vino en Leiro. mirar al tiempo a través del dorado de su ribeiro San Clodio. Vino y cine, nadie me podrá discutir que son dos de las cosas más maravillosas que ha creado el ser humano, placeres maridados con la inteligencia y que son el lado opuesto a las miserias que día a día nos encontramos ante nuestros ojos. El acabose.




Publicado en Diario de Pontevedra 16/01/2019


lunes, 14 de enero de 2019

Sileno

Foguetes verdes (11)
O Museo de Pontevedra acolle unha soprendente mostra do labor gráfico e humorístico de Sileno. Un dos nomes sobranceiros na crítica á política nacional no comezo do século XX


BOA PARTE DO labor dun Museo ten que estar no da descuberta, no que supón achegar ao público anaquiños da nosa cultura ou historia que o paso do tempo e a falla de atención, por diferentes motivos, deixou no esquecemento. Estou seguro que non moita xente coñece a Sileno, alcume de Pedro Antonio Villahermosa y Borao, nado en Zaragoza en 1868 e que faleceu en Madrid en 1945. O seu pseudónimo de Sileno foi un nome habitual en diferentes publicacións de principios do século XX nas que a política nacional e internacional amosábase acotío dun xeito lúcido e mordaz, dende as caricaturas e as viñetas humorísticas.
Na excelente mostra do Museo de Pontevedra, non só pola calidade dos materiais, senón pola súa montaxe, chama a atención a orixe destes fondos, compartidos entre o Museo ABC de Madrid-que participa na organización da mostra-, e o propio Museo de Pontevedra. A pregunta xorde inmediatamente ao tentar saber porque razón o Museo de Pontevedra dispón de materiais deste home, en primeira instancia tan afastado da nosa xeografía. Pois esa razón hai que buscala no legado feito ao Museo por parte do pontevedrés Santiago Losada Amor (futbolista do Eiriña, Celta, Atlético de Madrid e Real Madrid) que casou cunha das fillas do viñetista, deixando para o futuro e a bo coidado toda unha serie de materiais: debuxos, publicacións, cadros... que agoran brillan con luz propia nesta mostra, e que vén tamén a darlle valor a estes espazos como custodios da nosa memoria.
Arrincamos a mostra comprobando a calidade técnica de Sileno. Os seus debuxos, baseados nos gravados do seu paisano Goya, son asombrosos, e póñennos sobre a pista dun gran debuxante que comezou a publicar no semanario humorístico Gedeón, nome do protagonista satírico desa revista que tivo unha gran sona no seu momento. Dende ese instante son moitos, prácticamente a totalidade dos protagonistas da política de principios do século XX, os que serán interpretados por Sileno. Canalejas, Dato, Romanones ou Maura, foron centro das súas viñetas, moitas das cales recupéranse aquí para amosar a calidade do seu traballo. Ao excelente debuxo, engádeselle a precisión dun gran caricaturista e a ironía que medra no interior da imaxe, e que se completa coa lenda que acompaña esa imaxe e que, como nos debuxos de Castelao, moito máis coñecidos por nós, deixa no espectador esa segunda lectura que te leva durante uns instantes a pensar sobre o sentido desa viñeta. O Heraldo de Madrid acollerá estas imaxes e reforzarán o seu protagonismo neste ámbito. Unhas vitrinas amosan a súa relación con personaxes da época. Libros adicados, como os do singular e xenial Ramón Gómez de la Serna, xunto a outros deixan constancia do seu vencello coa vida cultural madrileña.
Descansamos uns instantes do seu traballo cunha serie de fotografías sobre a presenza na provincia de Pontevedra de Sileno. Os seus veraneos dende 1930 en Lourido, Nigrán, onde o arquitecto Antonio Palacios constrúelle un fermoso chalé, e onde o collerá a Guerra Civil, pasando alí os anos da contenda. Volvemos ao seu debuxo con outra sorpresa, unha colección de sinxelos debuxos que forman parte dos fondos do Museo de Pontevedra. Mulleres espidas, outras en traxes de baño ou provocativas situacións, amosan a intimidade do seu debuxo en traballos feitos para a privacidade e non para ser públicos, pero nos que se contén todo o seu talento. En 1921 funda ‘Buen Humor’ referente do xornalismo humorístico, da que foi director. O final da mostra componse da súa revisión diaria no Heraldo dos acontecementos que tiveron lugar na Primeira Guerra Mundial e que o Museo ABC amosa de xeito primoroso.



Publicado no Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 11/01/2019
Fotografías: Exposición de Sileno no Museo de Pontevedra (Gonzalo García)


miércoles, 9 de enero de 2019

Una estrella más

A sus extraordinarias dotes para la cocina, Pepe Solla le ha sumado su compromiso con la sociedad frente a los más intolerantes


SI YA ESTÁBAMOS bien orgullosos en nuestra comarca de Pepe Solla y sus virtudes culinarias, los acontecimientos de los últimos días en torno a su persona han hecho que ese orgullo aumente de una manera que ninguna estrella Michelin podría lograr. Sin pretenderlo, simplemente como un acto casi reflejo, ante la deriva venenosa que agrupaciones como VOX están inoculando a nuestra sociedad, el gesto de Pepe Solla de manifestarse públicamente en contra de ella y de sus constantes ataques a los progresos realizados por todos contra la Violencia de Género, le han valido toda una serie de comentarios y críticas por los más afectos al régimen de VOX que han hecho de las redes sociales el vomitorio habitual de esta ralea cuando la emprenden con alguien. Insultos, descalificaciones, y hasta ataques a su cocina, sin haberla consumido, se han sucedido en una vergonzosa cascada que no hace más, desde mi punto de vista, que poner en valor el gesto de Pepe Solla.
Cuando se está hablando durante estos días de la implantación de VOX en diferentes ciudades, entre ellas Pontevedra, de cara a las próximas elecciones municipales y cuando muchos se están quitando la careta de su travestismo político durante estos últimos años, la valiente posición del propietario de Casa Solla quizás le vaya a hacer perder algunos clientes. Está claro que los que apuestan por esa agrupación son gente de posibles, que diría un castizo, potenciales usuarios de un restaurante de la calidad y del servicio que se ofrece en los salones y cocinas del local establecido en Poio, y algunos de ellos, a mi entender, los que son incapaces de valorar lo que supone la cocina como elemento cultural y de disfrute, ya han manifestado que no volverán. También creo que muchos que no han ido de manera habitual, y para los que supone un esfuerzo económico, lo harán más a menudo. Saber que un cocinero, además de méritos gastronómicos, posee valores humanitarios y de responsabilidad con su sociedad, convierten la comida en mucho más sabrosa. Yo mismo en cuanto pueda reservaré para gozar de ese sabor inigualable que ofrece la solidaridad con tantas y tantas Víctimas de la Violencia de Género que VOX desprecia y que pretende disfrazar, y a lo que lamentablemente se unen otros a la búsqueda del poder por el poder. Eso sí que es cocinar sin pizca de gracia y sin gusto alguno.
El inminente acuerdo en Andalucía ha colocado entre los ingredientes de nuestra política un sabor pernicioso que amenaza con extenderse por toda nuestra gastronomía. Esperemos que seamos conscientes de ese peligro y que más voces como las expresadas ayer por el presidente de la Xunta, Alberto Núñez Feijóo, el vicepresidente, Alfonso Rueda, o en días pasados por Borja Sémper, en el País Vasco, o Rafa Domínguez en Pontevedra, denuncien que ciertas realidades no se pueden camuflar y que partidos como el Partido Popular, en los que debería primar un sentido de la realidad por encima de sus propias siglas e intereses, no pueden ser cómplices de esos sabores putrefactos.
Casa Solla es un ‘Espacio Libre de Violencia de Género y de VOX’. Sin duda esta es la mejor estrella que Pepe Solla puede colgar de su emblemático restaurante, admirado durante tantos años por su quehacer en los fogones, y ahora, también, por su compromiso.



Publicado en Diario de Pontevedra 9/01/2018
Fotografía. Pepe Solla en el Mercado de Abastos de Pontevedra (David Freire)


viernes, 28 de diciembre de 2018

Tentación

Foguetes Verdes (10)
O Museu de Arte Antiga de Lisboa acolle un dos cadros máis engaiolantes da historia da pintura, ‘As tentacións de San Antonio’ do Bosco. Un cadro que xustifica toda unha viaxe


É CERTO QUE sobran os motivos para achegarse a Lisboa. Percorrer as súas rúas, sentir o latexar da súa vida portuguesa, seguir as pegadas de Fernando Pessoa... sería innumerable a cantidade de atractivos que se agochan nunha das capitais europeas máis fermosas. Pero as veces hai unha serie de motivos que están aínda máis ocultos pero que posúen tal capacidade de atracción e de sedución que poden ser o pulo para realizar unha viaxe por si sós. En Lisboa un deses reclamos podería ser un cadro, pero evidentemente non un cadro calquera, senón un cadro firmado polo Bosco e que se garda na sala nº 61 do Museo de Arte Antigua.
Cando un vai a un espazo así non presta atención ao que vai pasando ante os seus ollos. Cadros dunha enorme calidade nos que para nós destaca unha gran sala adicada aos doce apóstoles asinados por Zurbarán. Pero no Museo atopámonos cadros de Durero, Van Dyck, Tiepolo, Rafael ou Lucas Cranach, só por citar algúns mestres da arte universal, e sen esquecer a importante colección de pintura portuguesa na que destacan os paneis de ‘San Vicente’ de Nuno Gonçalves, do século XV.
Os pasos van nunha soa dirección sabedor do tesouro que alí se agocha e as pernas tremen ante a prevista emoción que chegará nuns poucos minutos. Intúese a súa presenza pola acumulación de persoas (nada que ver co que acontece con outros cadros e noutros museos) que nas anteriores salas eran case un deserto, pero alí, son varias as que ante o tríptico do Bosco dan voltas ao seu arredor, vendo tamén a parte traseira que tamén está pintada, xa que serve de peche para o tríptico, ao tempo que escoitan por uns auriculares as explicacións sobre o contido do cadro. A peza, nun primeiro moito, non deixa tempo para buscarlle explicacións ás esceas representadas xa que o espectador só está abraiado ante o que alí se amosa. o rico e febril universo creativo do Bosco, as zonas de escuridade e luz, a paisaxe, os detalles das figuras, as formas monstrosas, a imaxinación inagotable. A medida que pasan os minutos xa buscamos unha explicación e é cando nos achegamos á historia representada, a das tentacións de San Antonio, sendo cando adaptamos a xenialidade do pintor a un discurso iconográfico.
O cadro, que formaba parte da colección real ata a instauración en 1911 da República, incorporouse á colección do Museo sendo, dende entón, unha das súas pezas sobranceiras, máis aínda coa recuperación do Bosco nos últimos tempos como un dos grandes mestres da pintura a partir de grandes exposicións como a que no Museo do Prado levou este mesmo cadro como peza importante da súa traxectoria. A súa parte traseira, en grisalla, representa o prendemento de Cristo, así como o Calvario subindo coa Cruz ás costas. O panel esquerdo do tríptico amosa o voo e a caída de San Antonio, o central, de maior tamaño, amosa as tentacións que sufriu o santo e os seus rexeitamentos. Lujuria, brujería, gula, falsos ídolos... son algunhas desas tentacións que asoman ante San Antonio do xeito máis inimaxinable posible. Por último, o terceiro panel, amosa o momento da meditación do santo, aínda non a salvo dalgunha tentación. Todo un efervescente imaxinario plantexado na étapa final do pintor, cando o mundo medieval tocaba ao seu fin e o Renacemento enchía Europa de novas percepcións arredor do ser humano. O Bosco fixo iso tan complexo para calquera creador como é xerar un universo propio a través de símbolos e lecturas propias dese momento determinado, respostando así, como calquera pintor, ao seu tempo, un tempo que se pode recuperar dende Lisboa, xunto ao cauce calmo do Tajo e a carón dunha obra mestra da pintura. Toda unha tentación.



Publicado no Diario de Pontevedra/El Progreso de Lugo 28/12/2018


miércoles, 26 de diciembre de 2018

Eterno Chaplin

Charles Chaplin falleció en un día de Navidad. Hasta en eso fue singular el que sin duda es uno de los mayores genios de la historia

Charles Chaplin maquillándose en una secuencia
de 'Candilejas' ante otro genio del cine mudo, Buster Keaton.

EL PRÓXIMO AÑO se cumplirán 130 años del nacimiento de Charles Chaplin, ahora que lo pienso los mismos que cumplirá este centenario periódico. Desde su llegada a este mundo, hasta su fallecimiento, el 25 de diciembre de 1977, la presencia de Charles Chaplin entre nosotros lo convirtió en uno de los mejores exponentes de la creatividad y la genialidad humana. Su legado cinematográfico resiste muy pocas comparaciones, solo las de gigantes como John Ford, Alfred Hitchcock o nuestro Luis Buñuel. Su intuición y capacidad para entender y desarrollar lo que suponía el cine en un momento tan determinado como el de los años veinte y treinta, sí que no tuvo rival alguno, así como ciertas poéticas de la imagen y del sentido del ritmo que muchos quisieron igualar, quedándose por el camino.
Cada día de Navidad me acuerdo de Charles Chaplin, como cada día de Navidad lo inicio de madrugada tomándome una copa en el Cafe de Rick en Casablanca. Liturgias de cinéfilo, pero también la mejor manera de resguardarse en un lugar donde sí encuentro esos valores que tantos vociferan estos días, pero que luego no pasan de convertirse en una declaración de intenciones puramente actoral. En el cine de Chaplin también tenemos esa dosis precisa para entender al ser humano que no demasiados en el cine fueron capaces de plantear de manera tan lúcida. Al director y actor británico no le hacían falta sonidos, simplemente gestos y miradas. Se resistió a la palabra, sabedor de que las palabras son demasiadas veces un engañabobos, y la peor manera del ser humano para reflejar sus ansias autodestructivas. La industria, del cine y del espectáculo, lo arrolló bajo los nuevos tiempos que dejaron al cine mudo como un relicario donde todavía hoy nos encontramos las mejores esencias del cine. Ahora casi nadie ve una película de cine mudo, los planes de estudio de nuestros institutos desprecian ese lenguaje, como el de la práctica totalidad del cine, como vehículo de cultura y de conocimiento, pero ver una película de esa época mantiene todavía un halo mágico donde el actor se movía a pecho descubierto. Tal y como hizo Chaplin en sus cortometrajes iniciales en los que el humor y el gag se impusieron a una progresiva nostalgia, melancolía y compromiso frente a una sociedad que cada vez le gustaba menos. Sus ocho películas, realizadas bajo su sello propio de producción, United Artists: «Una mujer de París’, ‘La quimera del oro’, ‘El circo’, ‘Luces de la ciudad’, ‘Tiempos modernos’, ‘El gran dictador’, ‘Monsieur Verdoux’ y ‘Candilejas’, dirigidas entre 1923 y 1952, son la mejor muestra de madurez de un director de cine y la consagración definitiva del genio eterno de este hombrecillo menudo pero de una increíble inteligencia que no dejó de mostrar durante toda su vida hasta esa Navidad final, hasta esa última nevada en la que, en su residencia de Suiza, se apagó una vida que ya en los últimos años, y debido a una demencia senil, no le permitía recordar su trayectoria. Él ya nos había dejado uno de esos tesoros impagables, películas y secuencias convertidas en caricias de celuloide para una sociedad que no debería olvidar nunca su legado.



Publicado en Diario de Pontevedra 26/12/2018